Avrupa'daki Gaz Hublarının Gelişimi

Avrupa’daki gaz hubları 1996 yılında İngiltere’de başlayarak 2000’li yıllardan itibaren Kıta Avrupası boyunca sayısını arttırmıştır. National Balancing Point(NBP), 1996 yılında İngiltere’de kurulmuş olan Avrupa’nın ilk gaz ticaret merkezidir. İngiltere'nin liderliğini takiben, 2000'li yıllarda AB genelinde gaz ticareti merkezleri oluşturulmuştur. İlk kıtasal gaz ticareti merkezi, Ekim 1998'de İngiltere NBP pazarına bağlanan Interconnector boru hattının inşası sonrasında ortaya çıkan Belçika Zeebrugge (ZEE).

Avrupa, daha esnek ticaret düzenlemelerine sahip olmasından dolayı sanal bir ticaret hub’ı oluşturmayı tercih etmektedir. Çoğu Avrupa hub’ı, Belçika'daki Zeebrugge haricinde sanal hub’lardır.

Avrupa’daki hub’ların gelişme düzeyleri birbirlerinden oldukça farklıdır. Kuzeybatı Avrupa en gelişmiş Hub’a sahipken, bunu Orta Avrupa takip etmektedir. Avrupa komisyonu raporuna göre, doğal gaz ticaret merkezlerinin payı bu bölgelerde farklılık göstermektedir. Kuzeybatı Avrupa’da tüketilen doğal gazın %80’inini oluştururken bu oran Orta Avrupa’da %50 seviyelerindedir. Güney Avrupa’ya bakıldığında bu oran daha düşük (%15) seviyelerdedir.

Avrupa’daki NBP (İngiltere), TTF(Hollanda) ve NCG(Almanya) ticaret merkezleri başarılı hub’lara öncülük etmektedir. 2014 ve 2015 yıllarında performansa göre yapılan değerlendirme sonucunda Avrupa’nın en başarılı hub’ları İngiliz (NBP) ve Hollandalı (TTF) olmuştur. Alman Gaspool ve NCG merkeze dayalı ticarete geç adapte olmalarına rağmen  ticari hacimleri hızlı büyüme göstermektedir.

Hollandalı TTF ve İngiltere NBP, olgunlaşmış hub olarak kabul edilebilir. 2017 yılında, çoğu hub'da işlem hacmi arttı. TTF, üst üste iki yıl boyunca NBP'yi geride bırakarak önde gelen Avrupa gaz merkezi olmuştur. Merkezlerde iyileştirilmiş likidite ile uyumlu olarak, gaz fiyatlaması sürekli olarak gelişmektedir.

Avrupa’daki ana gaz hub’larındaki likitide, 2018 yılının ilk çeyreğinde azda olsa bir artış göstermiştir. Toplam işlem hacmi ilk çeyrekte geçen yılın aynı dönemine göre %2 artarak 12.600 TWh yani yaklaşık 1200 bcm olarak gerçekleşmiştir. 2018 yılının Ocak ve Şubat aylarındaki likitide bir önceki yılın aynı dönemine göre artarken, Mart ayında işlem gören hacimler, bu ayda yaşanan soğuklarla beraber artan gaz talebine rağmen 2017 Mart ayına göre daha düşük seviyede gerçekleşmiştir.

TTF hub’ının toplam işlem hacmi 2017 yılının ilk 3 ayına göre, 2018 yılında %49 seviyesinden %56 seviyesine ulaşmıştır. NBP’de ise durum negatif yönde gelişerek ticaret hacmi oranı %40’tan %31 seviyesine gerilemiştir.

Avrupa’daki hub’ların zirvesinde yer alan TTF ve NBP’nin son yıllardaki toplam işlem hacimlerine bakıldığında;

HUB

Toplam İşlem Hacmi (bcm)

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2011

2014

2015

2016

2017

TTF(Hollanda)

2,3

6,2

11,6

19,1

27,3

53

598

1.288

1.623

2.112

2.184

NBP(İngiltere)

611

552

500

615

903

1.009

1.710

1.948

1.991

1.904

1.512

 

Muhtemelen bir gaz merkezinin ticari başarısının en önemli ölçüsü, el değiştirme oranıdır. (churn rate).Ticaret oranı olarak da bilinen el değiştirme oranı piyasadaki likiditenin anlık görüntüsü olarak kullanılır. Avrupa’nın önde gelen gaz hublarının el değiştirme oranları şekilde görüldüğü gibidir;

HUB

İşlem Gören Gaz Hub'larının El Değiştirme Oranları

2008

2011

2014

2015

2016

TTF

3,3

13,9

36

45,9

57,1

NBP

14,4

19,8

26,2

26,2

22,1

 

2000’li yılların başında kurulmuş TTF’nin 2003 yılında toplam işlem hacmi 2,3 bcm. Bugün söz konusu hub’da 2.200 bcm doğal gaz ticareti yapılmaktadır. Enerji ticaret merkezlerinin en önemli parametrelerinden bir tanesi olan el değiştirme oranı NBP’de 22, TTF’de ise 57’dir. 2008-2016 yılları arasında TTF’de el değiştirme oranı 19, NBP’de ise 1,5 kat artış göstermiştir.

Büyüyen hacim ve artan el değiştirme ile beraber hublarda doğal gaz fiyatları tam 2 kat azalmıştır. 2008 yılında 350-400 $/1000 m3 seviyelerinde seyreden fiyatlar bugün itibariyle TTF ve NBP’de 200 $ civarında işlem görmektedir.

Başarılı bir ticaret merkezi olmak için önemli faktörler;

  • Piyasanın serbestleşerek rekabetçi bir yapıda olması
  • Uzun vadeli sözleşmeler için hub fiyatlandırmasına geçiş rekabeti sürdürür ve likidite yaratır
  • Siyasi irade ve yönetmelikler; Piyasa serbestleşmesi ve fiyatlandırma geçişinden etkilenecek olanların gücü ile savaşmak için güçlü bir siyasi irade gerekmektedir. Altyapıyı, altyapı kapasitesini ve gaz piyasası hisselerini serbest bırakmaya zorlamak için genellikle yasal değişiklikler yapılmalıdır.